ایرانیان، زمینه ساز ظهور مقدس امام مهدی ع- نامهای ایرانیان در احادیث اهل بیت علیهم السلام: موالی

بعد از واژه های فرس و عجم که در مقالات قبلی به بررسی آنها در احادیث ائمه علیهم السلام و قرآن پرداختیم امروز به یکی دیگر از عناوینی که برای «ایرانیان» و مسلمانان غیرعرب در اخبار و احادیث اسلامی و همچنین در تاریخ اسلام به‌کار رفته است، واژهٔ «موالی» است. چون این کلمه در لغت و زبان عرب معانی متعدد و گوناگونی دارد و حتی در معانی متفاوت و متضاد استعمال شده است، ناچار باید آن را ریشه‌یابی کنیم و معنای اصلی و حقیقی آن را به‌دست آوریم، سپس علت نام‌گذاری مسلمانان غیرعرب، به‌ویژه ایرانیان، را که به عنوان «موالی» شهرت یافته‌اند بررسی نماییم.

معنی موالی در لغت عرب

کلمهٔ «موالی» جمع «مولی» است. «مولی» واژه‌ای است که در تاریخ اسلام به معنای «آزادشده» به‌کار می‌رفته و به غلامان و بردگانی که آزاد می‌شدند «مولی» می‌گفتند. علاوه بر این، به کسانی نیز که با قبیله‌ای از قبایل عرب پیمان دوستی و وابستگی می‌بستند ــ به‌ویژه افراد غیرعرب که برای برخورداری از حمایت قبایل عرب چنین پیمانی منعقد می‌کردند ــ «مولی» گفته می‌شده است. همچنین به کسی که برده‌ای را آزاد می‌کرد نیز «مولی» می‌گفتند.

مولوی نیز دربارهٔ «مولی» به معنای آزادکنندهٔ برده گفته است:
«کیست مولی؟ آن که آزادت کند / بند رقیت ز پایت برکند»

معنای واژهٔ مولی

در کتاب لغت لسان‌العرب در مادّهٔ «ولی» آمده است: «مولی» معانی متعدد دارد و بر افراد بسیاری اطلاق می‌شود. از جمله:

واژه مولی در قرآن

سپس اضافه می‌کند که بسیاری از این معانی در حدیث نیز آمده است. واژهٔ «مولی» و «موالی» هر دو در قرآن مجید به‌کار رفته‌اند و ریشهٔ قرآنی دارند و در بیشتر معانی یادشده مورد استعمال قرار گرفته‌اند. برای روشن‌تر شدن معنای «مولی»، به برخی از آیات قرآن اشاره می‌کنیم:

در جایی که «مولی» به معنای خداوند به‌کار رفته، چنین آمده است:
«فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ مَوْلَاکُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِیرُ»
بدانید که خداوند سرپرست و تدبیرکنندهٔ امور شماست؛ نیکوترین سرپرست و بهترین یاور است.

و در آنجا که «مولی» به معنای «آقا» آمده، چنین است:
«أَحَدُهُمَا أَبْکَمُ لَا یَقْدِرُ عَلَى شَیْءٍ وَهُوَ کَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ»
یکی از آن دو گنگ مادرزاد است و هیچ کاری از او ساخته نیست و سربار آقای خویش است.

همچنین آیهٔ چهاردهم سورهٔ تحریم که در قرآن آمده و در تفسیر آن گفته‌اند مقصود از «مولی» در آن
وجودِ مقدّسِ مولی امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام است، و آیات دیگری نیز در این زمینه وارد شده که مؤیّد فرمایش پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله است؛ آنجا که دربارهٔ علی علیه‌السلام فرمود: «مَن کُنتُ مولاه فهذا علیٌّ مولاه».

و در جایی که «مولی» به معنای دوست به‌کار رفته، چنین آمده است:
«یَوْمَ لَا یُغْنِی مَوْلًى عَن مَّوْلًى شَیئًا»
روزی که هیچ دوستی از هیچ دوستی حمایت نتواند کرد.

آیات دیگری نیز هست که با ملاحظهٔ قبل و بعد هر آیه و مراجعه به تفسیر، معنای واقعی هر یک از آنها به‌دست می‌آید. مفهوم اصلی واژهٔ «مولی» پیوند، قرابت و نزدیکی است. ازاین‌رو دربارهٔ دو چیز که در کنار یکدیگر و متصل به هم قرار داشته باشند، واژهٔ «وَلی» یا «ولا» و نیز «مولی» به‌کار می‌رود. این کلمه غالباً در دو معنای مخالف استعمال می‌شود. چنان‌که پیش از این اشاره شد، در بسیاری موارد هم بر خداوند اطلاق شده و هم به معنای آقا و سرور آمده است، و نیز دربارهٔ بندگان، بردگان و آزادشدگان به‌کار رفته است.

به هر تقدیر، یکی از معانی معروف و مشهور واژهٔ «موالی»، آزادشدگان است. این کلمه در زمان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله دربارهٔ بندگان آزادشده به‌کار می‌رفته و به کسانی که پیش‌تر برده بوده‌اند ــ و همچنین به فرزندان آنان ــ «مولی» گفته می‌شده است.

.

.

.

اللهم عجل لولیک الفرج

گروه عاشقان امام مهدی (عج) در پیامرسان ایتا

نبرد عرب و عجم در روایت امام علی (ع)